Kooperatiflerde ortakların aidat, taksit ve diğer parasal yükümlülüklerini yerine getirmemesi, kooperatif faaliyetlerinin yürütülmesini ve ortaklar arasındaki mali dengenin korunmasını güçleştiren önemli sorunlardan biridir. Bu nedenle 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, parasal yükümlülüklerini yerine getirmeyen ortaklar bakımından ortaklığın sona ermesine ilişkin özel bir düzenleme öngörmüştür. Ancak kooperatifin aidat borcunu ödemeyen ortağı ortaklıktan çıkarabilmesi, belirli kanuni ve usuli şartların yerine getirilmesine bağlıdır.
- Ortaklıktan Çıkarılmanın Hukuki Dayanağı
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 27. maddesi, ortakların sermaye yükümlülükleri ve diğer parasal yükümlülüklerini yerine getirmemeleri halinde uygulanacak usulü düzenlemektedir. Buna göre kooperatif, borçlu ortaklarından yükümlülüklerini yerine getirmelerini elden yazılı olarak veya taahhütlü mektupla; bu şekilde bildirim mümkün olmazsa ilan yoluyla ve uygun bir süre belirleyerek istemelidir. İlk isteme rağmen yükümlülüğünü yerine getirmeyen ortağa ikinci bir istemde bulunulması ve bu ikinci istemden itibaren bir ay içerisinde de ödeme yapılmaması halinde ortaklık kendiliğinden düşer.
Diğer taraftan Kanun’un 16. maddesi, ortaklıktan çıkarılmanın esaslarını düzenlemektedir. Bu hükme göre ortaklıktan çıkarılmayı gerektiren sebeplerin kooperatif ana sözleşmesinde açıkça gösterilmesi zorunludur. Dolayısıyla aidat borcunun ödenmemesi, tek başına ve her durumda ortaklıktan çıkarma sebebi oluşturmaz. İhracın hukuka uygun olabilmesi için ilgili ana sözleşmede öngörülen çıkarma sebebinin gerçekleşmiş olması gerekir.
- İhtar Süreci ve Usule Uygunluk
Aidat borcu nedeniyle ortaklığın sona erdirilmesinde en önemli husus, ihtar prosedürünün kanuna ve ana sözleşmeye uygun yürütülmesidir. Uygulamada özellikle yapı kooperatiflerinin ana sözleşmelerinde, ortağa gönderilecek ilk ihtarda on günlük, ikinci ihtarda ise bir aylık ödeme süresi öngörülmektedir. Bu nedenle somut olayda öncelikle kooperatifin tabi olduğu ana sözleşme hükümleri incelenmelidir.
İhtarların yalnızca gönderilmiş olması yeterli değildir. İhtarların usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesi, borcun miktarının açıkça gösterilmesi, hangi dönemlere ilişkin aidat veya diğer ödemelerin talep edildiğinin belirtilmesi ve ödeme yapılmaması halinde ortaklığın sona ereceği sonucunun ihtarlarda açıkça ortaya konulması gerekir.
Nitekim İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesinin 2020/558 E., 2022/145 K. sayılı kararında, ihtarlarda talep edilen borcun hangi döneme ilişkin olduğunun ve faiz içerip içermediğinin açıkça belirtilmemesi, ihtarların usulüne uygun kabul edilmemesi bakımından değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, ortaklıktan çıkarma sürecinde borcun belirli, hesaplanabilir ve denetlenebilir olmasının önemini ortaya koymaktadır.
- İhraç Kararı ve Ortağın Başvuru Hakları
1163 sayılı Kanun’un 16. maddesi uyarınca ortaklıktan çıkarma kararı, kural olarak yönetim kurulunun teklifi üzerine genel kurul tarafından alınır. Ancak ana sözleşme ile yönetim kuruluna da çıkarma yetkisi verilebilir. Alınan kararın gerekçeli olarak karar tutanağına ve ortaklar defterine işlenmesi zorunludur.
Çıkarma kararının onaylı örneği, ortağa tebliğ edilmek üzere on gün içerisinde notere tevdi edilmelidir. Ortak, kararın kendisine tebliğinden itibaren üç ay içerisinde itiraz davası açabilir. Çıkarma kararının yönetim kurulu tarafından verilmesi halinde ise ortak, aynı süre içerisinde genel kurula da itiraz edebilir.
- Ortaklığın Sona Ermesi Borçları Ortadan Kaldırmaz
Önemle belirtmek gerekir ki ortaklığın sona ermesi, ortağın kooperatife karşı doğmuş borçlarını ortadan kaldırmaz. Nitekim 1163 sayılı Kanun’un 27. maddesi bu hususu açıkça düzenlemektedir. Dolayısıyla ortaklıktan çıkarılan kişinin çıkarma tarihinden önce doğmuş ve ödenmemiş aidat borçları, ilgili hukuki şartlar çerçevesinde ayrıca talep ve tahsil edilebilir.
Sonuç olarak, kooperatiflerin aidat borcunu ödemeyen ortakları bakımından ortaklıktan çıkarma yoluna başvurmaları mümkündür. Ancak bu sürecin geçerliliği; ana sözleşmede çıkarma sebebinin açıkça düzenlenmesine, borcun gerçek ve muaccel olmasına, kanuni ve sözleşmesel ihtar prosedürünün eksiksiz uygulanmasına ve çıkarma kararının usulüne uygun alınmasına bağlıdır. Aksi halde ortaklıktan çıkarma kararı, ortağın açacağı iptal davası sonucunda geçersiz hale gelebilir. Bu nedenle kooperatif yönetimlerinin, ihraç sürecine başlamadan önce borç kayıtlarını ve tebligat belgelerini dikkatle incelemesi, olası hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
